Ki don bun ki khynnah pule Khasi MIL Class XII kiba la e-mail sha ka www.khasilit.org ban pan jingïarap ha ki liang kiba pher. Ka eh ïa ngi ban jubab lut kumta ngin shu jubab lyngkot ïa ki katto katne ki jingkylli kiba ki la buh.

01. Kaei ka N+?
Jubab: Ka dak N ha ka grammar ka thew ïa ka noun ne ïa ka pronoun, katba + ha kane ka kynti ka thew ïa ka snap verb kum (‘yn’ bad ‘ym’) kumta N+ ka thew bad mut ïa ka pronoun khleh snap verb.

Nuksa: Ngan bam ja. (N+ V N) Ngam bam ja. (N+ V N)

Ka N+ ka ïasyriem bad ka “I’ll” (N+V). Ki nongthoh kot Khasi kiba mynshwa ruh ki ju thoh “Nga’n” lane “Nga’m”. Hynrei mynta la jan baroh ki thoh beit ‘Ngan’ lane ‘Ngam’.

02. Kaei ka Prefix?
Jubab: Ha ka kyntien ‘prefix’ ki don artylli ki kynnoh ‘pre’ kaba mut ha shwa bad ‘fix’ kaba la pyndait ne pynsnoh. Ha ka grammar kat kum u H.W. Sten ïa ka prefix la batai ba ka dei ka kynnoh kaba wan ha khmat jong ka verb bad da ka jingrung jong ka ha khmat ka pynkylla ïa ka jingmut jong ka verb.

Nuksa: kren (ka dei ka verb) lada ka rung ka kynnoh ‘pyn’ ha khmat jong ka ka kylla ‘pynkren’. Ka jingmut jong ‘kren’ bad ‘pynkren’ ka la ïapher tang na ka daw ka jingrung ka kynnoh ‘pyn’. Ïa kane ka jait verb kaba pynlong ïano re ban leh ïa ka kam na ka bynta kiwei pat la khot “Causative verb” (U pynkren skul ïa nga).

Nuksa: kren (ka dei ka verb) lada ka rung ka kynnoh ‘ïa’ ha khmat jong ka ka kylla ‘ïakren’. Ka jingmut jong ‘kren’ bad ‘ïakren’ ka la ïapher, namar ‘ïakren’ ka la thew sha ar ngut ne palat. Ïa kane ka jait verb pat la khot “Reciprocal verb”. (Ki khynnah ki ïakren kai).

03. Kaei ka Preposition?
Jubab: Ka Preposition ka dei ka kyrteng kaba la pynlong da ar tylli ki kyntien, ‘pre’ kaba mut ha shwa ne ha khmat; katba ‘position’ pat ka mut kyrdan ne jaka. Kumta ka preposition ka dei ka klas kyntien kaba wan ha khmat ka determiner, ka noun bad pronoun.

Nuksa: U khynnah u bam ïa u soh. (ïa ka dei ka preposition kaba wan ha khmat ka determiner u)
U briew u shong halor maw. (halor ka dei ka preposition kaba wan ha khmat ka noun maw)
Ai ïa u da u soh. (ïa ka dei ka preposition kaba wan ha khmat ka pronoun u)

04. Kaei ka Adverb?
Jubab: Ka adverb ka dei ka klas kyntien kaba pynshai shuh shuh ïa ka jingmut jong ka verb.

Nuksa: U khynnah u mareh stet. (mareh ka dei ka verb bad stet ka dei ka adverb kaba pynshai shuh shuh ïa ka verb mareh)

05. Katto katne ki rukom trei kam ka adverb ha ka ktien Khasi.

Ha ka ktien Khasi, ka adverb ka dei kaba pyni ïa ka akor kumno la pyndep ïa ka kam.

Nuksa: U kpa u leh beiñ ïa ki khun. (leh ka dei ka verb katba beiñ pat ka dei ka adverb kaba pyni ïa ka akor bad ka jingleh u kpa)

Ha ka ktien Khasi, ka adverb ka dei kaba pyni ïa ka jaka ha kaba la leh ne pyndep ïa ka kam.

Nuksa: U Minister u wan hangne. (wan ka dei ka verb katba hangne pat ka dei ka adverb kaba pyni ïa ka jaka kaba u Minister u poi)

Ha ka ktien Khasi, ka adverb ka dei kaba pyni ïa ka por ba ka jingjia ka jia.

Nuksa: U nonghikai u poi tengkhat. (poi ka dei ka verb katba tengkhat pat ka dei ka adverb kaba pyni ïa ka por ba u nonghikai u poi)

06. Kaei ka transitive verb?
Jubab: Ka transitive verb ka dei kata ka jait verb kaba donkam ïa ka noun hadien jong ka.

Nuksa: U khynnah u ktha kwai. (ka verb ktha ka dei ka transitive verb namar ba ka don ka noun kaba bud ïa ka)

07. Kaei ka intransitive verb?
Jubab: Ka intransitive verb ka dei kata ka jait verb ka bym donkam ïaka noun hadien jong ka; ka jingleh jingkam jong ka noun ka kut ha ka hi.

Nuksa: U khynnah u ïam. (ïam ka dei ka verb bad ka kut hi ha ka noun khynnah)

Ki Ese Kiba La Shu Pynkhreh Tang Kum Ban Ai Nuksa

Ka Cable Television:

Ka Cable Television, ka dei kawei na ki lad pynphriang ïa ki prokram kiba pher sha ki thliew ïing ki briew lyngba u sainar lane da ka jingpyndonkam ïa ki satellite. Ki briew ki lah ban ring cable teleision sha la ki jong ki ïing da kaba siew sha ki nongpynïaid lane sha ka kompani kaba pynïaid. Ki lah ruh ban thied la ki jong ki disk bad ki long trai hi da kaba siew bnai ne snem sha ka kampani. Da kaba leh kumta ki lah ban ïohi bun tylli ki channel kiba pynphriang ïa ki jingtip kiba pher, ki jingpynsngewbha bad ki khubor na kylleng ka pyrthei. Ïa ka cable television, la sdang nyngkong eh na United States ka America ha ka snem 1970. Kane ka rukom ka la phriang stet haduh katta katta ba tang haduh ka snem 1998 la don haduh 64 million ki longïing tang ha Ri America kiba la ring cable television ha la ki jong ki ïing. Mynta ha kane ka Ri jong ngi ruh ka la phriang stet bad ngi lah ban ong ba la jan man ka ïing ka don la ka jong ka cable television.

Ka jingdon ka cable television, ka lah ban ai shibun ki jingmyntoi bad kita ki long kumne: (i) Lah ban pynphriang ïa ka jingnang jingtip kaba kham janai lyngba ka cable television da kaba ai ki prokram kiba ïadei bad ka thoh ka pule ne ki lad jinghikai na ka bynta ki sopjek kiba pher. Da kaba leh kumta, ki samla pule kin ïoh jingmyntoi shibun. (ii) Lyngba ki channel kum ka National Geographic bad Discovery lah ban ïoh jingtip kiba bniah ha ki sopjek kiba pher kum ka science, ka history, ka geography, ka mariang, ka literature bad kiwei kiwei. (iii) Ka jingdon ki channel kiba pynbyrngia ka plie lad ïa ki briew ban pynpyngngad jabieng kum ki film, ki komik bad kiwei. (iv) Ka jingdon ki channel kiba ai khubor, ka plie lad ban ai jingtip ïa kaiei kiei kiba jia ha ka pyrthei. (v) Ka jingdon ki channel kiba ai ïa ka sport ka plie lad ïa ki briew ban tip ïa kaba jia bad ha kajuh ka por ki ai jinghikai ruh ban ïohi ïa ki rukom ïaleh kai kiba la kiew ha ka pyrthei. (vi) Ka jingdon ki channel na ka bynta ki khynnah rit ruh ka plie lad ïa ki ban ïoh jingtip, ban ïoh jinghikai bad ban pynbyrngia.

Ka cable television, ka lah ruh ban pynsniew, lada uba don ïa ka, u shu pynlut por baroh shi sngi tang ha khmat jong ka khlem da trei shuh la ki jong ki kam ki jam. Ka jingdon bun palat ki channel ruh ka pynlong ïa ki shympriah jong uba peit ban shu leit nawei shawei, da kumta um ïoh jingtip ne jingmyntoi ei ei ruh. Teng ka jingpyni ïa ki prokram kiba ktah ïa ka raiñ ka rem, ne kiba hikai sniew ruh ka pynsniew pynban.

Ka cable television ka shong eh ha u briew uba pyndonkam ïa ka, lada u nang ban pyndonkam ïa ka un ïoh nong lada um nang u lah ban jot ne ban long syndon u mraw jong ka.

Ka Surok Kum U Thied Snam Ka Ïoh Ka Kot

Khnang ba u briew un long uba koit uba khiah bad ba u ïoh lut baroh kiba bha tam na ka bynta ka met jong u, u donkam ba ka snam ka dei ban tuid bha bad poi lut sha ki bynta kiba pher jong ka met jong u. Ka long kumjuh ruh ïa ka imlang ka sahlang, ka shnong ka thaw ka jingdon ki surok ka long ka jingbha na ka bynta ki briew namar ka wanrah bun kiei kiei kiba bha. Ka jingdon ka surok kaba bha ka wanrah ia ka ïoh ka kot, ka khaïi ka pateng bad ka roi ka par. Ka jingdon ka surok ka wanrah ruh ka koit ka khiah ha kaba ki briew ki lah ban poi suk bad poi dei por sha ki jaka sumar.

Ki nongjngoh kai pyrthei ki wad ïa ki jaka kiba don ki surok kiba bha bad ki kloi ruh ban pynlut ïa la ka spah ban poi sha kita ki jaka. Ki nongkhaïi na kylleng ka pyrthei ki peit bad wad kumno ban pynphriang ïa ka khaii ka pateng sha ki jaka kiba biang ka surok namar ka kit ka bah ka suk bad ka kloi. Ki tiar ki tar ruh kiba mih na shnong na thaw ki lah ban poi suk bad poi kloi sha ki jaka die.

Haba don ki surok kiba bha, ka leit ka wan ka suk, ki briew ruh ki kloi ban mih namar ki tip skhem ba kin poi sha ki jaka kiba ki thmu ban leit bad ruh ban wan phai biang por sha la ki jong ki ïing. Ki surok ki plie lad ïa ki nongkyndong ban roi ban par namar ki mar rep mar riang jong ki, kin ïoh ïa ka dor ka mur kaba biang bad da kumta ka roi ka par kan poi ha ki thliew ïing ha ki nongkyndong.

Ka jingdon ki surok kiba bha ka pynsuk ïa ki khynnah kiba mih na la ïing ban leit sha ki jaka pule kiba kham sha jrong wat la ki kham jngai khyndiat. Ki jylla bad ki ri kiba la kiew ha ka ïoh ka kot, barabor ki peit bha kumno ban sumar ïa ki surok namar khlem ma ki ka suk ka saiñ, ka ïoh ka kot bad kiwei kiwei ki jongmyntoi ïa ki paidbah kin ym poi. Kumta ka long kaba shai ba ki surok kiba bha ki long shisha ki thied snam jong ka ïoh ka kot, bad ka roi ka par.

Ka Mariang Ha Ka Pyrkhat U Khasi

Ka mariang ha ka pyrkhat u Khasi ka kynthup ïa baroh ki jingthaw baim, bakhih halor jong ka, hapoh ne ha suiñ. Ha ka pyrkhat u Khasi, ka mariang ka kynthup ruh ïa kiei kiei kiba don shapoh ramew bad ruh ïa ki dieng ki siej kiba don halor jong ka. U briew ruh u dei shi bynta bad ka mariang bad u dei uba halor tam na baroh ki jingthaw namar ba u don ka bor sngewthuh. Wat la u briew u dei uba don ka bor jingsngewthuh, pynban, namar ka jingkwah spah u kylla long u nongpynjot ïa ka mariang.

Kawei na ki jingpynjot ïa ka mariang ka long da kaba pom pathar ïa ki dieng ki siej. Ka jingpynngat ïa ki dieng khlem da kheiñ ïa ka rta jong ki ka wanrah ïa ka jingkylla ha ka mariang. Ka jingduna ki dieng ka pynduna slap bad haba wan ka lyer langthari ne la lyer ïong ruh ym don jingïada shuh ïa ki ïing ki sem.

Ka jingtih ïa ki mar poh khyndew khlem da bud ïa ki jinghikai jong ki stad ki jhad ne ki tiar ki tar kiba biang ka wanrah ïa ka jingjakhlia ha ka lyer, ka um bam um dih bad ka pynjot ïa ka mariang. Kumta ki briew kiba im ha ki jaka ba don ka jingtih ïa ki mar poh khyndew khlem ka jingstad saïan ki ïoh ki jingpang jingshitom kiba pher.

Ka jingdon bad ka jingpynneh ïa ka mariang kaba itynnat bad kaba ïabiang pylla ha kiei kiei baroh ka pynïoh nong ïa u bynriew kum ha ka jinghap slap dei por, ka jingïada na ka lyer ïong ‘er ngit bad iwei de ki jingmyntoi. Ka jingdon ka mariang kaba itynnat ka khring ïa ki nongjngoh kai pyrthei kiba wad ïa ka lyer khuid, ki um kiba tuid bad ki kshaid kiba noh ban peit kai.

Ka mariang ka dei ka ïing jong ki mrad ki mreng, ki sim ki doh, ki syntiew ki skud bad ka bynta kaba khraw ha ka jingim jong u briew. Ka jingduh ka mariang ka pynduh ruh ïa kitei kiba la jer kyrteng haneng. Haba ai lad ïa ka aiñ jong ka mariang ban trei kam, ka ai ruh ka jingshakri kaba biang ïa u khun bynriew. Ka don ka jingkhot ba ngi dei ban pynneh ïa ka mariang, to ngin shim bynta shit rhem ha kane ka jingkhot bad kata hi kan long ka jingsdang kaba khraw.